Polska należy do 50 najlepiej rozwiniętych krajów świata, dokładnie zajmuje 37 pozycję w rankingu państw świata z punktu widzenia poziomu rozwoju społeczno – gospodarczego (HDI, UNDP, 2006). Zarówno poziom rozwoju jak i członkowstwo w OECD i UE nakładają na Polskę obowiązek udzielania pomocy rozwojowej krajom najbiedniejszym. Wstąpienie do Unii Europejskiej oznaczało dla Polski nie tylko dołączenie do najważniejszego regionalnego ugrupowania integracyjnego, ale również do największego grona dawców pomocy rozwojowej. Polska zobowiązała się do zwiększenia pomocy rozwojowej dla krajów rozwijających się do poziomu 0,17 % PKB do 2010 r. oraz uczynienia wszystkiego co możliwe, aby w 2015 r. współczynnik ten wynosił 0,33 % PKB. W 2006 r. Polska pomoc osiągnęła 922,2 milionów złotych, co stanowi 0,09 % polskiego PKB. Gdyby polska pomoc miała już w 2006 roku spełnić wymóg 0,17% PKB to wyniosłaby by 1.741,9 milionów złotych.

21 października 2003 r. Rada Ministrów RP przyjęła pierwszy dokument określający cele, zasady i priorytetowe kierunki polskiej pomocy rozwojowej pod tytułem “Strategia polskiej współpracy na rzecz rozwoju”. Dokument zakładał, powstanie ustawy o polskiej pomocy rozwojowej, która do dnia dzisiejszego nie została uchwalona.

 

 

Mechanizm – jak obecnie działa system pomocy rozwojowej?

Polska współpraca na rzecz rozwoju odbywa się w oparciu o środki pochodzące z rezerwy celowej, wydzielanej z budżetu. O wysokości rezerwy decydują posłowie na Sejm RP przy okazji prac nad ustawą budżetową. Minister Spraw Zagranicznych (Od 2005 roku w strukturze MSZ funkcjonuje Departament Współpracy Rozwojowej odpowiedzialny za wydatkowanie środków na rzecz współpracy rozwojowych oraz programowanie, realizację i ewaluację polskich działań pomocowych.) wnioskuje do Ministra Finansów o uruchomienie środków z rezerwy budżetowej. Procedura jest długotrwała i dopiero po jej zakończeniu MSZ może rozpisać konkurs na projekty z zakresu pomocy rozwojowej. W 2007 roku MSZ był w stanie ogłosić konkurs w dniu 20 marca (termin składania ofert był do 20 kwietnia, rozstrzygniecie 24 maja oraz negocjowanie i podpisanie umów w czerwcu). Ponieważ środki na pomoc rozwojową pochodzą z rezerwy celowej muszą zostać wydane do końca roku budżetowego. Oznacza to, że organizacje pozarządowe mają wydać pieniądze i zrealizować projekty do grudnia 2007 roku. W praktyce oznacza to niemożność podejmowania przez organizacje pozarządowe długofalowych działań pomocowych, ograniczenie zakresu działań i celów (wielu ważnych, potrzebnych beneficjentom projektów nie można zrealizować ze względu na ograniczenia czasowe). W przypadku udzielania pomocy rozwojowej w krajach najbiedniejszych znajdujących się w Azji czy Afryce dodatkowym utrudnieniem stają się warunki klimatyczne. Na druga połowę roku w wielu miejscach przypada pora deszczowa, czy wcześniej niż w Polsce rozpoczynająca się zima. W rzeczywistości na pomoc w Afganistanie czy Sudanie organizacje mają już nie pół roku ale 2-3 miesiące.

“Obecnie obowiązujące regulacje prawne uniemożliwiają realizację działań z zakresu pomocy zagranicznej w sposób efektywny, adekwatny do aktualnych wyzwań oraz zgodny ze standardami międzynarodowymi, wynikającymi z członkostwa Polski w Organizacji Narodów Zjednoczonych, OECD, a przede wszystkim Unii Europejskiej”. W uzasadnieniu do ustawy, brak struktur, efektywnych procedur i mechanizmów świadczenia pomocy rozwojowej stawia Polskę w niekorzystnym świetle na tle innych państw europejskich, w tym krajów, które razem z Polską wstąpiły do Unii Europejskiej.

Biorąc pod uwagę to, jak bardzo brak ustawy wpływa na efektywność polskiej pomocy, niezrozumiała wydaje się opieszałość ustawodawców w tej dziedzinie. Z doświadczeń organizacji pozarządowych w dialogu z władzami na ten temat wynika, że zabiegi MSZ w celu uchwalenia ustawy nie spotykają się ze zdecydowaną akceptacją i działaniem innych ministerstw i pozostałych ogniw procesu legislacyjnego. (W 2007 roku po raz pierwszy od 2003 roku pojawiła się realna szansa na uchwalenie ustawy o polskiej pomocy zagranicznej - MSZ przedstawił projekt ustawy do konsultacji międzyresortowych. Prace nad ustawą utknęły podczas konsultacji z Ministerstwem Finansów.)

Celem ustawy o polskiej pomocy rozwojowej jest między innymi:

• zapewnienie odpowiedniej koordynacji działań w ramach pomocy zagranicznej poprzez powołanie Centrum Obsługi Polskiej Pomocy Zagranicznej,
• określenie budżetu polskiej pomocy rozwojowej,
• umożliwienie podejmowania wieloletnich działań pomocowych,
• ułatwienie realizacji projektów wielostronnych z udziałem Polski.

Odpowiedzi na to pytanie prezentujemy w formie wyboru odpowiednich cytatów z kluczowych dokumentów dotyczących polskiej pomocy.

“Podpisując się pod treścią Deklaracji Milenijnej Polska zobowiązała się do popierania i włączania się w działania społeczności międzynarodowej zmierzające do rozwiązania problemów globalnych o charakterze gospodarczym, społecznym i humanitarnym”.

“Od kilku lat Polska stopniowo włącza się do międzynarodowej współpracy rozwojowej. Wstąpienie do Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) w 1996 r. oznaczało dołączenie przez nasz kraj do grupy państw wysoko rozwiniętych, na których ciążą określone zobowiązania wobec uboższej części świata. Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej 1 maja 2004 r. oznaczało z kolei dołączenie do największego klubu dawców pomocy rozwojowej. W ostatnich latach aktywnie uczestniczyliśmy ponadto we wszystkich spotkaniach międzynarodowych podejmujących problematykę globalnego rozwoju, w tym w Szczycie Milenijnym NZ w Nowym Jorku w 2000 r., w Konferencji NZ nt. Finansowania Rozwoju w Monterrey w 2002 r. oraz w Światowym Szczycie Zrównoważonego Rozwoju w Johannesburgu, również w 2002 r.”

"Unia Europejska, która w marcu 2002 r. w Barcelonie zobowiązała się, że wszyscy jej członkowie od 2006 r. przeznaczą co najmniej 0,33 proc. produktu krajowego brutto na Oficjalną Pomoc Rozwojową, oczekuje, że jej rozszerzenie umocni zaangażowanie Wspólnoty w globalny dialog Północ – Południe i międzynarodową współpracę rozwojową. Oczekuje również, że nowi członkowie, w tym Polska, zobowiążą się do rozwijania oraz harmonizacji z innymi członkami Unii własnych programów współpracy rozwojowej”.

“Polska, przystępując do Unii Europejskiej zobowiązała się do stworzenia spójnego systemu udzielania pomocy rozwojowej oraz przyjęła na siebie obowiązek stosowania procedur udzielania pomocy rozwojowej funkcjonujących w ramach Wspólnoty i ujętych w acquis communautaire. Unijne acquis obejmuje m.in. wprowadzone w Traktacie ustanawiającym Wspólnotę Europejską (art. 177–181) [tekst skonsolidowany, Dz. U. UE C 235 z 24 grudnia 2002 r.] zobowiązanie traktatowe wszystkich państw członkowskich do zapewnienia spójności, koordynacji i komplementarności w ramach Unii działań w zakresie pomocy rozwojowej”.

“Od 1 maja 2004 r. Polska jest członkiem Unii Europejskiej – największego dawcy pomocy rozwojowej. W związku z członkostwem, nasz kraj przyjął na siebie zobowiązania międzynarodowe dotyczące zarówno wielkości zagranicznej pomocy rozwojowej, jak i jej jakości. W maju 2005 r., podczas posiedzenia Rady ds. Ogólnych i Stosunków Zewnętrznych UE (GAERC), Polska zadeklarowała zwiększenie pomocy dla krajów rozwijających się do poziomu 0,17 proc. PNB do 2010 r. oraz 0,33 proc. do 2015 r. Oznacza to potrzebę zwielokrotnienia środków przeznaczanych na współpracę rozwojową i konieczność dostosowania funkcjonującego w Polsce programu pomocy zagranicznej do nowych wyzwań. Ponadto od dnia przystąpienia do UE, działania Polski na rzecz rozwoju powinny uwzględniać cele wypracowane na forum UE oraz być skoordynowane z działaniami innych państw członkowskich i Komisji Europejskiej w tej dziedzinie. Dotyczy to takich zobowiązań jak respektowanie prawa krajów rozwijających się do określania swoich potrzeb i priorytetów oraz konieczność dostosowania do nich pomocy rozwojowej”.